Onderzoeker Jeffrey van Putten over Whole Genome Sequencing, PTO/CUP en de toekomst van gepersonaliseerde kankerzorg
Bij de behandeling van kanker wordt traditioneel sterk gekeken naar het orgaan waarin een tumor ontstaat. Zit de tumor in de borst dan ga je naar de arts die borstkanker behandelt, heb je een tumor in je darmen dan ga je naar de arts die darmkanker behandelt. Maar wat gebeurt er als het tumorweefsel zich niet in zo’n hokje laat plaatsen? Of als de standaardbehandeling niet werkt zoals verwacht? Dan moet er breder worden gekeken.
Voor Jeffrey van Putten, arts-onderzoeker en PhD-student bij Hartwig Medical Foundation en het UMC Utrecht, is dat precies waar Whole Genome Sequencing (WGS) een belangrijke rol kan spelen. Bij WGS wordt niet alleen gekeken naar een beperkt aantal genen, maar wordt het volledige DNA van een tumor in kaart gebracht. Daarmee kan informatie zichtbaar worden die anders verborgen blijft.
Jeffrey combineert zijn klinische ervaring als arts met onderzoek naar oncologie. Daarmee bevindt hij zich precies op het snijvlak van data en patiëntenzorg. Zijn recente onderzoek, gepubliceerd in Nature Medicine, richt zich op de vraag wat WGS daadwerkelijk oplevert in de dagelijkse praktijk. Niet alleen technisch, maar vooral voor patiënten:
Levert de uitgebreide DNA-analyse informatie op waarmee artsen het tumortype beter kunnen begrijpen of een behandeling gerichter kunnen kiezen?
Voor patiënten met PTO/CUP (Primaire Tumor Onbekend/Cancer of Unknown Primary) is die vraag extra relevant. Juist bij deze patiënten ontbreekt het gebruikelijke uitgangspunt van de oncologie: het orgaan waar de kanker is begonnen.
Van arts naar onderzoeker
Jeffrey kent de oncologie vanuit verschillende kanten. Voordat hij zich op onderzoek richtte voor zijn PhD, werkte hij als basisarts in onder andere het Antoni van Leeuwenhoek ziekenhuis. Die klinische ervaring neemt hij mee in zijn huidige onderzoek. Zijn onderzoek richt zich binnen oncologie op de vraag hoe je de informatie uit de uitgebreide DNA-analyse met WGS daadwerkelijk in de praktijk kunt gebruiken.
Van gericht zoeken naar breed kijken
Bij traditionele genetische diagnostiek wordt vaak vooraf bepaald waarnaar gezocht moet worden. Een arts of patholoog heeft op basis van het tumorbeeld een bepaalde verwachting en kiest vervolgens een test die daarbij past.
Dat is efficiënt als je ongeveer weet wat je zoekt. Maar wat als je dat niet weet?
“Veel van onze diagnostiek gaat er al van uit dat je weet wat je gaat vinden,” legt Jeffrey uit. “We testen A en als het tumortype X is, dan verwachten we dat A positief is en als het tumortype Y is, dan verwachten we dat A negatief is.”
Bij CUP werkt die aanpak juist minder goed. Daar lopen verschillende kenmerken door elkaar en is vooraf niet duidelijk bij welk tumortype de tumor hoort.
WGS is een andere benadering. In plaats van vooraf een beperkt aantal genen te selecteren, wordt het volledige DNA van de tumor onderzocht. Daardoor kunnen ook afwijkingen of patronen zichtbaar worden waar vooraf niet aan gedacht werd.
Waarom dat bij PTO/CUP zo belangrijk is
Bij PTO/CUP is na uitgebreid standaardonderzoek nog steeds niet duidelijk waar de kanker oorspronkelijk is ontstaan. Dat maakt het moeilijker om een behandeling te kiezen, omdat veel behandelingen gekoppeld zijn aan een specifiek tumortype.
Volgens Jeffrey kan WGS juist in die situatie helpen om de meest waarschijnlijke oorsprong van de tumor alsnog te bepalen.
“Bij twee derde van de patiënten kon met de WGS-analyse een waarschijnlijkheidsdiagnose worden gesteld,” vertelt hij. Dat betekent niet dat WGS bij iedere patiënt een definitief antwoord geeft. Sommige tumoren blijven ook na WGS onopgelost. Maar voor een aanzienlijk deel ontstaat wel een richting die eerder ontbrak. En die richting kan klinisch relevant zijn.
“Het feit dat we zo’n groot deel van de patiënten nu wel kunnen indelen (bijvoorbeeld: dit is een longtumor), betekent dat je van een behandeling die meer op schieten met hagel lijkt, kunt overstappen naar een behandeling die specifiek op het tumortype is gericht.”
De winst zit er volgens Jeffrey vooral in dat een vermoedelijk tumortype kan helpen om een gerichtere behandeling te kiezen en een gerichtere prognose te kunnen geven.
Niet alleen de oorsprong, maar ook de behandeling
Maar de waarde van WGS gaat volgens Jeffrey verder dan het voorspellen van de vermoedelijke oorsprong van een tumor. Er is namelijk ook een groep patiënten waarbij de primaire tumor zelf niet met zekerheid kan worden vastgesteld. Bij sommige van die patiënten wordt een genetische afwijking gevonden waarvoor een gerichte behandeling bestaat.
“Zelfs in die groep kun je soms een marker vinden waar je niet de tumor met zekerheid voor hoeft te weten.”
Dat is een belangrijk verschil met de traditionele manier van denken. Je hoeft niet altijd eerst exact te weten waar de kanker vandaan komt om iets te kunnen zeggen over hoe je hem zou kunnen behandelen.
Jeffrey benadrukt daarbij wel dat niet alle mogelijke toepassingen van WGS in het onderzoek zijn meegenomen. Het voorspellen van hoe een patiënt op een bepaalde behandeling zal reageren, bijvoorbeeld, is nog een volgende stap.
Juist daarin ziet hij veel potentie voor WGS: niet alleen kijken welke afwijking aanwezig is, maar ook steeds beter begrijpen wat die informatie betekent voor de behandeling en de prognose voor de patiënt.
Soms is het belangrijkste resultaat juist wat je níét vindt
In gesprekken over genetische diagnostiek gaat het al snel over de patiënten bij wie een behandelbare afwijking wordt gevonden. Maar Jeffrey vindt het minstens zo belangrijk om te kijken naar de groep bij wie WGS geen nieuwe behandeloptie oplevert.
“Hoe pijnlijk het ook is als je als patiënt hoort dat er niets gevonden is waar je een behandeling op kan krijgen, je weet in ieder geval wel: ik heb er in ieder geval alles aan gedaan om te onderzoeken of er op basis van het DNA van mijn tumor een gerichte behandeloptie mogelijk was.”
Een negatieve uitslag kan daarmee óók informatie geven. Als uit een brede analyse geen relevante behandelbare afwijking naar voren komt, kan dat helpen om het diagnostische traject af te ronden en duidelijkheid te krijgen over wat er nog wel en niet mogelijk is. Voor patiënten kan ook die duidelijkheid waardevol zijn.
Dat is volgens Jeffrey moeilijk in cijfers te vangen. Onderzoekers kijken vooral naar percentages patiënten die dankzij WGS een behandeling kregen. Maar voor een individuele patiënt kan het ook betekenisvol zijn om te weten dat er geen aanknopingspunt is gevonden.
Ook bekende tumoren kunnen voor verrassingen zorgen
WGS is niet uitsluitend interessant voor patiënten bij wie de primaire tumor onbekend is. In het onderzoek waren er ook patiënten bij wie artsen dachten al te weten om welk type kanker het ging, maar waarbij WGS nieuwe inzichten gaf.
“Er waren patiënten met tumoren waarvan we eigenlijk al dachten dat we wisten wat het was. Maar op basis van de WGS-data zagen we ineens: hé, dit DNA-patroon kennen we helemaal niet van longkanker, bijvoorbeeld.”
En bij nader onderzoek bleek het tumorprofiel soms beter te passen bij een ander tumortype en dus andere vorm van kanker.
Dat kan in sommige gevallen mede verklaren waarom een behandeling minder goed aanslaat dan verwacht. Een tumor kan er onder de microscoop uitzien als een bepaalde vorm van kanker, terwijl het DNA laat zien dat er biologisch iets anders speelt.
Daarmee ontstaat een bredere kijk op kanker: het orgaan waarin de tumor wordt gevonden blijft belangrijk, maar vertelt niet noodzakelijk het hele verhaal.
Van tumorsoort naar tumorprofiel
Dat leidt tot een grotere vraag: gaan we kanker in de toekomst nog wel zo strikt indelen als we nu doen?
Jeffrey zou willen dat behandelingen uiteindelijk meer worden bepaald door het totale biologische profiel van een tumor.
“Ik hoop eigenlijk dat we breder gaan denken over kanker. Misschien moeten we dat niet heel strikt meer gaan indelen in: borst is borst, darm is darm, hersenen is hersenen, maar gaan kijken op basis van alle informatie die beschikbaar is.”
Dat betekent niet dat WGS meteen voor iedere patiënt standaard moet worden. Volgens Jeffrey zijn er ook tumoren waarbij de meerwaarde van zo’n uitgebreide analyse op dit moment beperkt is. Bij sommige vormen van kanker werkt de bestaande standaardbehandeling zo goed dat een brede genetische analyse weinig extra informatie oplevert.
Bij patiënten met uitgezaaide kanker of bij tumoren waarbij artsen op basis van de bestaande kennis weinig goede behandelopties hebben, ziet hij juist meer reden om WGS te overwegen.
De vraag wordt dan vooral: voor welke patiënt is het waardevol om breder te kijken?
WGS niet pas als laatste redmiddel
Een belangrijke vraag is daarom wanneer je WGS moet inzetten.
Jeffrey ziet bij PTO/CUP een duidelijke meerwaarde. Patiënten hebben dan vaak al een uitgebreid diagnostisch traject achter de rug: pathologisch onderzoek, scans en andere standaardtesten. Als ondanks dat onderzoek de primaire tumor onbekend blijft, zou WGS volgens hem onderdeel moeten worden van de volgende stap.
“Zodra men denkt: dit is een PTO, moet je eigenlijk een WGS doen.”
Niet pas nadat alle andere diagnostiek is gedaan, maar op een moment waarop de informatie uit de WGS nog invloed kan hebben op de behandelkeuzes.
Dat is ook belangrijk voor toekomstig onderzoek. Als WGS pas helemaal aan het einde wordt ingezet, leer je minder over de vraag wat er gebeurt wanneer je de informatie al aan het begin van het behandeltraject gebruikt.
Wat is er nodig voor bredere toegang?
WGS is inmiddels beschikbaar voor bepaalde patiëntengroepen, maar nog niet voor iedereen. De ziektekostenvergoeding voor PTO is volgens Jeffrey een belangrijke stap geweest. Tegelijkertijd verschilt de toegang per patiëntengroep en ziekenhuis.
Een belangrijke voorwaarde voor verdere uitbreiding is volgens hem kennis.
“Het begint met onderwijs en dat behandelaars snappen wat ze eraan hebben.”
Artsen moeten weten wanneer een uitgebreide DNA-analyse meerwaarde kan hebben en wanneer een beperktere test voldoende is. Dat geldt niet alleen voor oncologen, maar vooral ook voor pathologen en chirurgen die eerder in het diagnostische traject betrokken zijn.
Daarnaast is samenwerking essentieel.
Als gegevens uit verschillende ziekenhuizen niet goed met elkaar kunnen worden gecombineerd, blijft een groot deel van de potentiële kennis onbenut.
“Ziekenhuizen zijn eilandjes, ze hebben niet dezelfde patiëntsystemen die dus niet met elkaar kunnen praten. Hoe kan je dan ooit zien dat de data van patiënten uit Leiden overeenkomen met wat we bij patiënten in Groningen zien?”
Vooral voor onderzoek naar zeldzame en complexe tumoren is dat een probleem. Juist door gegevens van grotere aantallen patiënten samen te brengen, kunnen onderzoekers patronen herkennen die in één ziekenhuis onzichtbaar blijven.
Van iedere patiënt leren
Daar ligt volgens Jeffrey een van de belangrijkste kansen voor de toekomst: ervoor zorgen dat klinische gegevens en DNA-data beter met elkaar verbonden worden.
“Met de beste inspanningen kan je zelf maar een deel van de puzzel leggen. Die krijgen we alleen met onderlinge samenwerking compleet.”
Als data uit verschillende ziekenhuizen op een veilige en bruikbare manier gecombineerd kunnen worden, ontstaat een veel grotere kennisbron. Niet alleen voor wetenschappers, maar uiteindelijk ook voor toekomstige patiënten.
Jeffrey hoort daarbij dat patiënten zelf vaak sterk gemotiveerd zijn om hun gegevens beschikbaar te stellen voor onderzoek.
“Sommige patiënten zeggen: ik heb zoveel pech gehad, laat ze alsjeblieft die data gebruiken. Doe er wat mee. Voor alle andere patiënten na mij.”
De uitdaging is vervolgens om ervoor te zorgen dat die gegevens daadwerkelijk gebruikt kunnen worden.
“Niet alleen kijken onder de lantaarnpaal”
Voor Jeffrey draait de ontwikkeling van WGS uiteindelijk om een verandering in perspectief. Niet langer alleen zoeken naar wat je vooraf verwacht te vinden, maar ruimte maken voor onverwachte informatie.
“Als we alleen maar blijven kijken onder de lantaarnpaal of onze sleutels daar liggen, dan zie je niet dat ze net in de schaduw buiten het bereik van het straatlicht liggen.”
WGS maakt het mogelijk om dat zoekgebied veel groter te maken. Voor patiënten met PTO/CUP is dat bijzonder relevant, omdat juist daar vooraf vaak niet duidelijk is waar je moet zoeken.
Maar Jeffrey ziet ook buiten CUP mogelijkheden. De volgende stap is volgens hem om steeds beter te onderzoeken welke patiëntengroepen het meeste baat hebben bij zo’n uitgebreide analyse.
Van breedte naar diepte
Het onderzoek naar WGS laat goed zien wat er mogelijk is wanneer je juist bij een onbekende tumor breed durft te kijken. Maar dezelfde gedachte is volgens Jeffrey ook relevant voor andere patiëntengroepen: patiënten bij wie behandelingen onverwacht niet werken, bij wie de tumor zich atypisch gedraagt of bij zeldzame tumoren.
Het gaat daarmee niet alleen over technologie. Het gaat over de vraag hoe we kanker beter kunnen begrijpen en hoe we patiënten beter kunnen helpen.
De toekomst zit volgens Jeffrey niet per se in het standaard uitvoeren van de breedst mogelijke test bij iedere patiënt. Het gaat erom steeds beter te leren voor wie, wanneer en waarom een complete analyse van het tumor-DNA waardevol is.
Zo wordt iedere patiënt niet alleen iemand voor wie een diagnose en behandeling moet worden gevonden, maar ook iemand van wie de gegevens kunnen bijdragen aan de kennis voor de patiënt die daarna komt.
